Over de Jansplaats in Arnhem

De Jansplaats is een klein maar betekenisvol plein in het hart van Arnhem. Het vormt samen met het Jansplein een gebied dat al sinds de middeleeuwen een centrale rol speelt in het religieuze, sociale en stedelijke leven van de stad. Vandaag de dag is de Jansplaats vooral bekend door het standbeeld van hertog Karel van Gelre, maar onder de moderne bestrating ligt een geschiedenis die teruggaat tot de tijd van kruisvaarders, hospitaalridders en oude stadspoorten.

Oorsprong: de Commanderij van Sint Jan (rond 1200)

De naam Jansplaats is rechtstreeks verbonden met de Commanderij van Sint Jan, een middeleeuwse orde van hospitaalridders die zich bezighielden met zorg voor reizende kloosterlingen, pelgrims en gewonde kruisvaarders. Deze Arnhemse vestiging lag tussen de Doelenstraat en de Ruiterstraat, die toen nog St. Jansstraat heette.

De Commanderij vormde eeuwenlang een religieus en sociaal centrum. De ridders boden onderdak, verzorging en bescherming aan reizigers en armen. Hoewel de stadsbewoners zelf vooral terecht konden in andere gasthuizen, bepaalde de Commanderij wel het karakter van de hele omgeving.

De Sint‑Janskerk en de Koepelkerk

Op het Jansplein – direct naast de Jansplaats – stond oorspronkelijk de Sint‑Janskerk, ingewijd in 1470. Deze kerk was onderdeel van de Commanderij en had twee hoge torens, een indrukwekkend bouwwerk voor die tijd. Door achterstallig onderhoud werd de kerk in 1817 gesloopt.

In 1838 verrees op dezelfde plek de Koepelkerk, ontworpen door stadsarchitect Aytink van Falkenstein. De kerk heeft een achthoekige grondvorm en een sober interieur, dat na restauraties in 1976 grotendeels in oude glorie werd hersteld.

De Koepelkerk is tot op de dag van vandaag het herkenbare middelpunt van het Jansplein en vormt daarmee indirect ook een visuele ankerplaats voor de Jansplaats.

De Jansplaats vóór de oorlog: een krul en een waterpomp

Voor de Tweede Wereldoorlog stond op de Jansplaats een openbaar toilet (een ‘Krul’), een typisch rond urinoir dat in veel Nederlandse steden voorkwam. Naast de krul stond een waterpomp, die door buurtbewoners werd gebruikt. Deze voorzieningen verdwenen na de oorlog, maar ze illustreren hoe de Jansplaats ooit een praktische, dagelijkse functie had in het stadsleven.

Het standbeeld van hertog Karel van Gelre

Het meest opvallende element op de Jansplaats is het standbeeld van hertog Karel van Gelre, een van de belangrijkste machthebbers uit de Gelderse geschiedenis. Het beeld symboliseert de sterke band tussen Arnhem en het hertogdom Gelre. Karel had zijn residentie in Arnhem en ligt begraven in de grafkelder van de Eusebiuskerk.

Een beeld met een bewogen geschiedenis

Het standbeeld werd ontworpen door beeldhouwer Gijs Jacobs van den Hof en in 1949 onthuld. De weg naar dat moment was turbulent:

• De steen voor het beeld viel tijdens transport in de Maas.
• Een van de beeldhouwers moest onderduiken tijdens de oorlog.
• Het beeld raakte zwaar beschadigd tijdens de bevrijding van Arnhem in 1945.
• Het hoofd van Karel werd meerdere keren afgehakt door vandalen: in 1963, begin jaren ’90 en in 2009.

Vandaag staat het beeld weer volledig hersteld op de Jansplaats, als een blijvend eerbetoon aan de hertog die Arnhem mede vormgaf.

Jansplaats vandaag: historie tussen horeca en stadsleven

Hoewel de Jansplaats klein is, vormt het een belangrijke schakel tussen het Jansplein, de Ruiterstraat en de binnenstad. Het plein is een plek waar historie en modern stadsleven samenkomen:

• Het standbeeld van Karel van Gelre trekt de aandacht van bezoekers.
• De nabijheid van horeca op het Jansplein zorgt voor levendigheid.
• De Koepelkerk en het voormalige postkantoor geven het gebied een monumentale uitstraling.

De Jansplaats is daarmee een plek waar de geschiedenis van Arnhem tastbaar blijft, midden in een moderne stedelijke omgeving.

Kenmerken van het plein

• Centraal gelegen plein in de Arnhemse binnenstad.
• Direct naast de Eusebiuskerk, een van de bekendste monumenten van Arnhem.
• Omgeven door winkels, horeca en historische panden.
• Zeer stedelijke ligging met uitstekende bereikbaarheid per openbaar vervoer.

De Jansplaats door de jaren heen

• Het plein heeft een rijke geschiedenis als ontmoetingsplek in het centrum van Arnhem.
• Na de Tweede Wereldoorlog werd het centrum van Arnhem grotendeels herbouwd; de Jansplaats onderging daarbij ook veranderingen.
• De historische foto’s tonen hoe het plein er in de eerste helft van de twintigste eeuw uitzag.